Hər bir xalqın tarixində elə günlər var ki, həmin tarixlər milli yaddaşın ayrılmaz hissəsinə çevrilir, azadlıq və mübarizə rəmzi kimi gələcək nəsillərə ötürülür. Azərbaycan xalqı üçün 20 Oktyabr – Zəngilan Şəhəri Günü məhz belə əlamətdar tarixlərdən biridir. Bu gün Zəngilanın işğaldan azad edilməsinin, tarixi ədalətin bərpasının və doğma torpaqlara qayıdışın rəmzidir. Zəngilan Azərbaycanın qədim tarixə, zəngin mədəni irsə və əlverişli coğrafi mövqeyə malik rayonlarından biridir. Araz, Həkəri, Oxçuçay və Bəsitçay kimi çayların əhatə etdiyi bu diyar təbii sərvətləri, münbit torpaqları və tarixi abidələri ilə seçilir. Rayon Azərbaycanın cənub-qərbində yerləşərək İranla sərhəd boyunca mühüm geostrateji əhəmiyyət daşıyır.
XIX əsrin əvvəllərində Qafqazın Rusiya imperiyası tərəfindən işğalından sonra bölgədə aparılan inzibati dəyişikliklər Zəngilanın da daxil olduğu Zəngəzur qəzasının idarəçilik sisteminə təsir göstərmişdir. Sonrakı tarixi hadisələr, xüsusilə 1920-ci ildə Azərbaycanın sovetləşdirilməsindən sonra baş verən ərazi dəyişiklikləri bölgənin taleyində mühüm rol oynamışdır. Zəngəzurun bir hissəsinin Ermənistanın tərkibinə verilməsi nəticəsində Azərbaycanın tarixi əraziləri parçalanmış, Zəngilan isə Azərbaycanın tərkibində qalmışdır.
Zəngilanın tarixi yalnız siyasi hadisələrlə deyil, həm də onun zəngin mədəni və dini irsi ilə səciyyələnir. Rayonda əsrlərin yadigarı olan məscidlər, türbələr, ziyarətgahlar, körpülər, qədim yaşayış məskənləri və digər memarlıq nümunələri mövcud olmuşdur. Məmmədbəyli kəndindəki Səkkizguşəli türbə, Şərifan abidələri, Hacallı dairəvi bürcü, Bartaz Qız qalası və Yəhya ibn Məhəmməd əl-Hoca məqbərəsi bu irsin dəyərli nümunələrindəndir. Bu abidələr Zəngilanın çoxəsrlik tarixini, xalqımızın dini-mənəvi dünyasını və memarlıq ənənələrini əks etdirir. Onların qorunması milli yaddaşın və mədəni irsin gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
1993-cü ilin oktyabrında Ermənistan silahlı qüvvələrinin hücumları nəticəsində Zəngilan rayonu işğal təhlükəsi ilə üzləşdi. Füzuli və Cəbrayıl rayonlarının işğalından sonra mühasirə şəraitində qalan Zəngilanın müdafiəçiləri və sakinləri 67 gün ərzində son dərəcə ağır şəraitdə mübarizə apardılar. 25–29 oktyabr 1993-cü il tarixlərində rayonun əhalisi doğma yurdlarını tərk etmək məcburiyyətində qaldı. Araz çayını keçərək İran ərazisi vasitəsilə Azərbaycanın müxtəlif rayonlarına sığınan zəngilanlılar illərlə doğma torpaqlarından uzaqda yaşamalı oldular. Bu faciəli hadisələr zamanı 235 nəfər şəhid olmuş və ya itkin düşmüşdür. İşğal dövründə Zəngilanın yaşayış məntəqələri, infrastrukturu və tarixi-mədəni irsi ciddi dağıntılara məruz qaldı. Tarixi məscidlərə və digər abidələrə zərər dəydi. XIX əsrə aid Zəngilan şəhər məscidindən təsərrüfat məqsədləri üçün istifadə edilməsi və onun ilkin görkəminin böyük hissəsini itirməsi mədəni irsə vurulmuş zərərin nümunələrindəndir. Lakin bütün bu çətinliklər zəngilanlıların doğma torpaqlarına qayıtmaq arzusunu söndürmədi. İllər boyu qorunan bu arzu Azərbaycan xalqının əzmkarlığının, milli birliyinin və tarixi yaddaşının ifadəsinə çevrildi.
2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası yolunda həlledici mərhələ oldu. Azərbaycan Ordusunun Cəbrayıl istiqamətində qazandığı uğurlar Zəngilan rayonunun azad edilməsi üçün əlverişli şərait yaratdı. Oktyabrın 18-də Zəngilanın azadlığı uğrunda əməliyyatlara başlanıldı. 2020-ci il oktyabrın 20-də Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyev xalqa müraciəti zamanı Havalı, Zərnəli, Məmmədbəyli, Həkəri, Şərifan və Birinci Muğanlı kəndlərinin, eləcə də Zəngilan şəhərinin işğaldan azad edildiyini elan etdi. Sonrakı döyüşlər nəticəsində rayonun digər yaşayış məntəqələri də azad edildi. Ümumilikdə Zəngilan şəhəri, rayonun dörd qəsəbəsi və 49 kəndi Azərbaycan Ordusunun nəzarətinə qaytarıldı. Bu qələbə yalnız hərbi uğur deyil, həm də uzun illər doğma yurd həsrəti ilə yaşayan minlərlə insanın ümidlərinin gerçəkləşməsi idi.
Zəngilanın azad olunması ilə Azərbaycan-İran dövlət sərhədinin işğal altında qalmış 132 kilometrlik hissəsi də bərpa edildi. Bununla Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və sərhəd təhlükəsizliyinin təmin olunması istiqamətində mühüm nəticə əldə edildi. Zəngilan uğrunda döyüşlərdə iştirak edən hərbçilərin qəhrəmanlığı dövlət tərəfindən yüksək qiymətləndirildi. 2020-ci il noyabrın 26-da “Zəngilanın azad olunmasına görə” medalı təsis edildi. Döyüşlərdə şəxsi igidlik və şücaət göstərmiş 6974 hərbi qulluqçu bu medalla təltif olundu.
Zəngilanın azad edilməsindən sonra rayonda tarixi və dini abidələrin bərpasına başlanıldı. Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə Zəngilan şəhər məscidində bərpa və tikinti işləri aparıldı. Tarixi məscid konservasiya olundu, onun yanında müasir memarlıq həlləri əsasında yeni məscid binası inşa edildi. Məscidin açılışı 2024-cü il mayın 18-də baş tutdu. Bu işlər təkcə dağıdılmış tikililərin bərpası deyil, həm də xalqımızın mədəni irsinə ehtiramın nümayişidir. Zəngilanın tarixi abidələrinin qorunması, onların tədqiqi və gələcək nəsillərə çatdırılması rayonun milli-mədəni həyatının yenidən canlandırılmasının mühüm istiqamətlərindəndir.
Prezident İlham Əliyevin azad edilmiş Zəngilana mütəmadi səfərləri də rayonun bərpası və inkişafı prosesinə xüsusi diqqətin göstəricisidir. Bu səfərlər zamanı infrastruktur layihələrinin təməli qoyulmuş, enerji və nəqliyyat obyektləri istifadəyə verilmiş, yaşayış məntəqələrinin qurulması və əhalinin doğma torpaqlara qayıdışı ilə bağlı mühüm addımlar atılmışdır. Bu gün Zəngilan işğalın ağır izlərini geridə qoyaraq yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyur. Ağalı kəndində həyata keçirilən “Ağıllı kənd” layihəsi azad edilmiş ərazilərdə müasir yaşayış modelinin yaradılmasının nümunəsidir. Burada yaşayış evləri, sosial obyektlər, rəqəmsal rabitə infrastrukturu və alternativ enerji sistemləri qurulub. Zəngilan şəhərində yeni yaşayış komplekslərinin tikintisi, məktəb və digər sosial obyektlərin inşası, yolların çəkilməsi, enerji infrastrukturunun yaradılması insanların doğma torpaqlara qayıdışını sürətləndirir. 2026-cı ildə şəhərdə ilk 104 mənzilli yaşayış kompleksinin istifadəyə verilməsi bu istiqamətdə mühüm hadisələrdən biri olub. Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanı, Horadiz–Cəbrayıl–Zəngilan–Ağbənd avtomobil yolu və Horadiz–Zəngilan–Ağbənd dəmir yolu layihələri rayonun nəqliyyat imkanlarını genişləndirir. Kənd təsərrüfatı, turizm və sənaye sahələrində həyata keçirilən layihələr isə yeni iş yerlərinin yaradılmasına və iqtisadi fəallığın artmasına zəmin yaradır. Prezident İlham Əliyevin 31 iyul 2023-cü il tarixli Sərəncamı ilə 20 oktyabrın Zəngilan Şəhəri Günü kimi təsis edilməsi bu tarixin rəsmi əhəmiyyətini daha da artırıb. 20 Oktyabr Zəngilan üçün azadlığın, qürurun, milli birliyin və gələcəyə inamın təcəssümüdür. Bu gün həm Vətən uğrunda canından keçən şəhidlərin xatirəsini ehtiramla yad etmək, həm də doğma torpaqlarına qayıdan insanların sevincini bölüşmək günüdür. Zəngilanın yenidən qurulması, tarixi irsinin qorunması və sakinlərinin doğma yurdlarında məskunlaşması Azərbaycanın gücünün, iradəsinin və sülhə əsaslanan quruculuq siyasətinin ifadəsidir. Bu qədim diyarın yenidən canlanması xalqımızın yaddaşında əbədi yaşayacaq tarixi qələbənin davamıdır.
Qasımov Səyavuş Kamran oğlu, Avrasiya Universitetinin rektoru, siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, dosent